Η Αφροδίτη του Hohle Fels

Αφιερώνεται σε όλες τις γυναίκες που παλεύουν για τη ζωή

Εν μέσω πολέμων, κρίσεων  και καταστροφών

Σε όλες τις γυναίκες που ανάβουν το φως μέσα στα σκοτάδια

Σε όλες τις γυναίκες που γεννούν τρυφερότητα μέσα στη σκληρότητα

Και όλα τα πλάσματα που ακούν τις θηλυκές δυνάμεις μέσα τους

Με το όνομα αυτό είναι γνωστό το παλαιότερο μέχρι στιγμής ειδώλιο ανθρώπινης μορφής της Παλαιολιθικής εποχής, που ανήκει στην Ωρινάκεια περίοδο (χρονικά ξεκινάει στα 40.000-35.000 π.Χ. και φτάνει ως το 20.000 ή κατ’ άλλους το 10.000 πΧ.). Η Αφροδίτη του Hohle Fels χρονολογείται μεταξύ 40.000 και 35.000 και είναι το πιο αδιαφιλονίκητο παράδειγμα της Ανώτερης Παλαιολιθικής και των προϊστορικών μορφών γενικά. Είναι ένα ειδώλιο ύψους 5,97 εκ., 3,46 εκ. σε πλάτος και 3,13 εκ. σε πάχος, κατασκευασμένο από χαυλιόδοντα μαμούθ.

Χαρακτηριστικά

Είναι η πιο ασυνήθιστη Αφροδίτη.[1] Το πιο ασυνήθιστο είναι ότι δεν έχει βρεθεί το κεφάλι και το πρόσωπο, αλλά τονίζονται όλα τα άλλα μέρη του σώματος. Στη θέση του κεφαλιού βρίσκεται ένας κρίκος, για να περαστεί κορδόνι (οπή ανάρτησης). Οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν ότι η οπή λειτουργούσε για ανάρτηση από τον λαιμό ως φυλακτό, αλλά οι Stannard & Langley (2020) προτείνουν ότι δεν απουσίαζε εξ αρχής το κεφάλι του ειδωλίου, αλλά ότι μέσω δύο κρίκων ενώνονταν το κεφάλι και το σώμα, ώστε το κεφάλι να περιστρέφεται. Δοκίμασαν πειραματικά διαφορετικά υλικά για την κατασκευή του κεφαλιού, όχι μόνο από οστά, αλλά και από φυτικές και ζωικές ίνες (δέρμα και τρίχωμα ζώων, σπόρους σε κεφάλι από δέρμα ως γέμισμα, μαλλιά ανθρώπου, ουρές αλόγων, μαλλί προβάτου ή κατσίκας, στάχια κλπ.). Ένα κεφάλι από οργανικά υλικά δεν θα μπορούσε διατηρηθεί, αλλά δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι θα υπήρχε.

Το ειδώλιο έχει δύο κοντά χέρια προσεκτικά σκαλισμένα, με ορατά δάχτυλα που ακουμπούν στο άνω μέρος της κοιλιάς, κάτω από το στήθος.

Πολλαπλές βαθιά χαραγμένες οριζόντιες γραμμές καλύπτουν την κοιλιά από την περιοχή κάτω από το στήθος μέχρι το ηβικό τρίγωνο. Αρκετές από αυτές τις οριζόντιες γραμμές εκτείνονται στο πίσω μέρος του ειδωλίου και υποδηλώνουν ίσως ενδυμασία ή κάποιο είδος υφάσματος. Μικροσκοπική εξέταση έδειξε ότι αυτές οι τομές δημιουργήθηκαν με επανειλημμένη κοπή κατά μήκος των ίδιων γραμμών με αιχμηρά λίθινα εργαλεία. Τα πόδια της Αφροδίτης είναι κοντά και μυτερά. Οι γλουτοί και τα γεννητικά όργανα απεικονίζονται με περισσότερες λεπτομέρειες. Η σχισμή μεταξύ των δύο μισών των γλουτών είναι βαθιά και συνεχίζεται χωρίς διακοπή στο μπροστινό μέρος του ειδωλίου, όπου το αιδοίο είναι ορατό ανάμεσα στα ανοιχτά πόδια.

Ενώ πολλοί ερευνητές δεν αμφιβάλλουν ότι η απεικόνιση του υπερμεγέθους στήθους, των τονισμένων γλουτών και των γεννητικών οργάνων προκύπτει από την σκόπιμη υπερβολή των σεξουαλικών χαρακτηριστικών του ειδωλίου, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, την πιθανότητα ύπαρξης ενός κεφαλιού από οργανικά υλικά που θα έδιναν διαφορετική υπόσταση στο ειδώλιο. Εκτός από τα πολλά προσεκτικά απεικονιζόμενα ανατομικά χαρακτηριστικά, η επιφάνεια της Αφροδίτης διατηρεί πολλές γραμμές και σκόπιμα σημάδια. Πολλά από τα χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβανομένης της έμφασης στα σεξουαλικά χαρακτηριστικά, το πρόσωπο, τα χέρια και τα πόδια, θυμίζουν πτυχές των πολυάριθμων ειδωλίων Αφροδίτης γνωστών από την Ευρωπαϊκή Γκραβέτια, τα οποία συνήθως χρονολογούνται μεταξύ 22.000 και 27.000 π.Χ.

Η προσεκτική απεικόνιση των χεριών θυμίζει εκείνες τις Αφροδίτες, συμπεριλαμβανομένης και της αρχετυπικής Αφροδίτης του Βίλεντορφ, η οποία ανακαλύφθηκε 100 χρόνια νωρίτερα, το καλοκαίρι του 1908. Παρά την πολύ μεγαλύτερη ηλικία της Αφροδίτης του Χόλε Φελς, πολλά από τα χαρακτηριστικά της εμφανίζονται σε διάφορες μορφές σε όλη την πλούσια παράδοση των παλαιολιθικών γυναικείων αναπαραστάσεων.

Η επιφάνεια του ειδωλίου, σε αντίθεση με άλλα ανάλογα, δεν έχει γυαλιστεί ή λειανθεί. Απεναντίας, έχει έντονα, βαθιά σημάδια στα στήθη, στα χέρια και στην κοιλιά, που μοιάζουν με ουλές, κοψίματα στο δέρμα που έχουν τριφτεί αμέσως με στάχτη για να ξεχωρίζουν από το υπόλοιπο σώμα. Αυτά είναι παρόμοια σημάδια με τις μορφές ζώων από το κοντινό σπήλαιο Vogelherd.

Τα στήθη της μορφής τονίζονται έντονα και προεξέχουν με έντονο τρόπο από το σώμα. Οι ώμοι είναι φαρδιοί και δυνατοί, η κοιλιά επίσης τονισμένη συμβαδίζει με τους παχείς μηρούς. Οι γλουτοί, από την άλλη, είναι σχεδόν ανύπαρκτοι. Δεν φαίνονται πόδια ή χέρια.

Ενώ συχνά γίνεται η υπόθεση ότι το ειδώλιο σκαλίστηκε από άνδρες ως σεξουαλικό εργαλείο εκμάθησης ή απόλαυσης, είναι πάρα πολύ πιθανόν να δημιουργήθηκε από γυναικεία χέρια που θα ήταν πολύ επιδέξια, καθώς θα έφτιαχναν και άλλα τεχνουργήματα (ρούχα από δέρμα, καλάθια, νήματα από φυτικές και ζωικές ίνες). Τα χαρακτηριστικά της μοιάζουν να αναπαριστούν το γυναικείο σώμα μετά από μία γέννα (επιτυχή ή μη). Αν πράγματι είχε ένα κεφάλι από οργανικά υλικά, θα μπορούσαμε να τη συνδέσουμε με άλλες φυσικές δυνάμεις και θεότητες, όπως μια θεότητα του σιταριού ή μια γυναίκα με κεφάλι ζώου (όπως το ειδώλιο του άνδρα λιονταριού).

Η τοποθεσία

Η τοποθεσία στο Hohle Fels όπου βρέθηκε το ειδώλιο είναι ένα σπήλαιο. Η ευρύτερη περιοχή του σπηλαίου περιλαμβάνει αρκετές παλαιολιθικές θέσεις, όπου εντοπίστηκαν πολλά ενδιαφέρονται ευρήματα, όπως εργαλεία, ειδώλια ζώων (με πιο γνωστό το ειδώλιο του ανθρώπου-λιονταριού), κοσμήματα και μια φλογέρα από ελεφαντόδοντο.

Στα γερμανικά Hohle Fels σημαίνει Κούφιος Βράχος. Στο σπήλαιο ανακαλύφθηκαν πλούσια ευρήματα της Ανώτερης Παλαιολιθικής, που αντιπροσωπεύουν μερικά από τα πρωιμότερα δείγματα Προϊστορικής τέχνης και μουσικών οργάνων που έχουν βρεθεί. Το σπήλαιο βρίσκεται λίγο έξω από την πόλη Schelklingen στο κρατίδιο Baden-Württemberg, κοντά στην Ulm στη νοτιοδυτική Γερμανία, στη σουαβική Jura.

Το ειδώλιο της Αφροδίτης ανασκάφηκε το 2008 σε έξι κομμάτια που βρίσκονταν θαμμένα σε 3 μέτρα βάθος κάτω από την αρχική επιφάνεια στο σπήλαιο, περίπου 20 μέτρα απόσταση από την είσοδο του σπηλαίου. Από τα τμήματα που βρέθηκαν απουσιάζει το αριστερό χέρι και ο ώμος. Η άριστη διατήρηση και η στενή στρωματογραφική συσχέτιση των κομματιών του ειδωλίου δείχνουν ότι η Αφροδίτη υπέστη μικρή διαταραχή μετά την απόθεση. Με άλλα λόγια, αφού θάφτηκαν τα θραύσματά της, δεν την ανακίνησαν ξανά μέχρι την ανακάλυψή της.

Το ειδώλιο προέρχεται από μια περιοχή του σπηλαίου με  κοκκινοκαφέ, αργιλώδη ιλύ στη βάση περίπου ενός μέτρου αποθέσεων της Ωρινάκειας. Η Αφροδίτη βρισκόταν σε κομμάτια δίπλα σε έναν αριθμό ασβεστολιθικών ογκόλιθων με διαστάσεις αρκετών δεκάδων εκατοστών. Η πυκνότητα ευρημάτων στην περιοχή της Αφροδίτης είναι μέτρια υψηλή, με πολλά υπολείμματα από πυριτόλιθο, επεξεργασμένα οστά και ελεφαντόδοντο, οστά αλόγου, ταράνδου, αρκούδας των σπηλαίων, μαμούθ, αγριοκάτσικου, καθώς και καμένα οστά.

Η σημασία της λειτουργίας των παλαιολιθικών ειδωλίων

Παλιότερες ερμηνείες θέλουν τα θηλυκά αυτά ειδώλια ως μέσα συμπαθητικής μαγείας· δηλαδή μέσα από τα ειδώλια έλκονταν δυνάμεις που έφερναν γονιμότητα ή βοηθούσαν στη γέννα. Με άλλα λόγια ως ένα είδους φυλακτού. Επειδή οι γυναικείες αυτές μορφές έχουν πλούσιο στήθος και γλουτούς στα περισσότερα παραδείγματα, συχνά ταυτίστηκαν με γυναίκες σε εγκυμοσύνη. Ωστόσο, σύμφωνα με άλλες προσεγγίσεις, αναπαρίστανται γυναίκες σε όλες τις φάσεις της ζωής τους. Ερευνητές όπως ο Leroi-Gourhan (1968) είδαν τη δομή μιας γλώσσας και έναν τρόπο αναπαράστασης νοημάτων στα ειδώλια και στις βραχογραφίες της ίδιας εποχής.

Τα πρωιμότερα ειδώλια βρέθηκαν κυρίως σε σπήλαια. Μεταγενέστερα βρέθηκαν σε λάκκους, σε οικιακά απορρίμματα ή σε ταφές. Μορφολογικά παρουσιάζουν ποικιλία. Κάποιες φορές χρωματίζονται με ώχρα και συχνά έχουν εγχαράξεις. Το υλικό τους επίσης ποικίλει: ελεφαντόδοντο, οστά άλλων ζώων, διαφορετικά είδη λίθων.

Το πιθανότερο είναι ότι κάθε ειδώλιο είχε διαφορετική λειτουργία ανάλογα με την περίπτωση και δεν είναι σωστό να υποθέσουμε ότι όλα ανεξαιρέτως είχαν την ίδια ακριβώς σημασία.

Η σημασία της Αφροδίτης του Hohle Fels και οι προσεγγίσεις της

Μέχρι σήμερα φαίνεται να αποτελεί την αρχαιότερη απεικόνιση ανθρώπινης μορφής. Και αυτή η πρώτη απόδοση ανθρώπινου σώματος είναι μια γυναικεία μορφή. Αναμφιβόλως, η σημασία της θηλυκότητας και μάλιστα με τόσο τονισμένα χαρακτηριστικά δεν μπορεί να παραβλεφθεί και αξίζει να τη δούμε όχι μόνο ως γυναίκεια μορφή, αλλά και ως θηλυκή δύναμη.

Ο ανασκαφέας του ειδωλίου Nicholas Conard ερμήνευσε το ειδώλιο ως σεξουαλικό παιγνίδι ή πορνογραφική μορφή. Άλλες υποθέσεις την ερμηνεύουν ως θεότητα της γονιμότητας, ως μια θρησκευτική εικόνα, μια μορφή γονιμότητας γενικά, ένα εκπαιδευτικό εργαλείο γυναικολογίας και μαιευτικής, μια σωματαισθητική αναπαράσταση της εγκυμοσύνης, της γέννας ή της θνησιμότητας (Conard 2009· Mellars, 2009· Morris & Kay, 2009· Porr, 2010).

Ο James Harrod, αξιοποιώντας την πλούσια και γενναιόδωρη κληρονομιά της Marija Gimbutas και έχοντας μια μακρά εμπειρία στη μελέτη των συμβόλων της Παλαιολιθικής εποχής, ομαδοποιώντας και κατανέμοντάς τα, προσφέρει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες ερμηνείες για τις εγχαράξεις του ειδωλίου της Αφροδίτης.

Έχει ανιχνεύσει σε διάφορα ειδώλια και απεικονίσεις της παλαιολιθικής ένα είδος πρωτογλώσσας που αποδίδεται με «λέξεις-χειρονομίες» ή «ρήματα-μορφές κίνησης», που παραπέμπουν σε στοιχειώδεις διεργασίες της φύσης, τόσο στο φυσικό περιβάλλον, όσο και στον ψυχικό ή πνευματικό κόσμο.

Θεματικά, εντοπίζει τέσσερις βασικές συστάδες συμβόλων της Ανώτερης Παλαιολιθικής στην Ευρώπη, που σε γενικές γραμμές μπορούν να αποδοθούν ως εξής: (1) εστίαση προς τα μέσα, (2) επαφή με πνευματικές ενέργειες ενδόρρηξης, (3) δυνάμεις βλάστης, ανάπτυξης και διακλάδωσης, (4) ροή.

Μέσα από διάφορες σημειωτικές τεχνικές διαφοροποιεί τη σημειολογία για κάθε τύπο σημείου ανά ομάδα. Ταξινομεί έτσι σημάδια που εμφανίζονται επαναλαμβανόμενα και μοιάζουν με γλωσσικά σημεία και δίνει τις πιθανές σημασιολογικές τους συνδηλώσεις. Σε μια επόμενη φάση αποκωδικοποιεί τα νοήματα μέσα από συντακτικούς συνδυασμούς συμβόλων, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να δημιουργηθούν τύποι και τελετουργικές δράσεις και τελετουργικοί μετασχηματισμοί. Σε ένα τρίτο στάδιο προχωρά σε συνδυασμούς συμβόλων, που προσωποποιούν  δυνάμεις (θεές και θεοί) που προΐστανται των αντίστοιχων τελετουργικών και φυσικών διαδικασιών μετασχηματισμού τους.

Εν συντομία, εστιάζοντας στις τέσσερις βασικές συστάδες γεωμετρικών σημείων της πρωτογλώσσας, προτείνει έξι πιθανούς συνδυασμούς ή συντακτικά ζεύγη –τέσσερα σημεία που λαμβάνονται ανά δύο κάθε φορά– και καθένας από αυτούς τους συνδυασμούς φαίνεται να έχει χρησιμοποιηθεί, για να αναπαραστήσει ή να εκφράσει τη σημασία έξι κανονικών πνευματικών διαδικασιών της θηλυκής δύναμης της Ανώτερης Παλαιολιθικής της Ευρώπης. Τις ονομάζει: η Θεά της αυτό-σποράς, η Μητέρα/Πότνια θηρών, η θεά της αυτό-ανάπαυσης, η θεά των υδρόβιων πτηνών (συγκρίσιμη με τη μεταγενέστερη Αφροδίτη-Venus), η Θεά του Θανάτου και της Αναγέννησης, η Διπλή Θεά του Θανάτου και της Αφθονίας και η Θεά της Βλάστησης ή Θεά του Δέντρου της Ζωής.

Με βάση αυτές τις βασικές κατευθύνσεις, επιχειρεί μια αποκωδικοποίηση των συμβόλων της Ανώτερης Παλαιολιθικής στην Ευρώπη και προχωρά στην ερμηνεία της Αφροδίτης του Hohle Fels, που την ταυτίζει με τη Διπλή Θεά του θανάτου και της Αρμονίας.

Η Διπλή Θεά φαίνεται να αντιπροσωπεύει την ψυχοδυναμική ροή ενεργειών που ακολουθούν τη γενεαλογική γραμμή της μήτρας από τη γιαγιά στη μητέρα και στην κόρη και την άλλοτε συγκρουσιακή άλλοτε θεραπευτική επανασύνδεση που επιτρέπει στο μυστήριο αυτής της ενέργειας να ρέει. Μια τέτοια γυναικεία γνώση είναι χαρακτηριστική της γυναικείας μύησης και των θεραπευτικών τελετουργιών, ειδικά μεταξύ των κηπευτικών λαών (horticultural people)[2] που έχουν μητριαρχικά ή διπλά συστήματα καταγωγής. Επιβιώνει στην αρχαία ελληνική θρησκεία στον μύθο της Δήμητρας και της Περσεφόνης.

Ακολουθώντας την ψυχαναλυτική ερμηνεία της Δήμητρας και της Κόρης, η Adrianne Rich στο έργο της Of Women Born, εξετάζει τις συνδέσεις της μητέρας και της κόρης. Το να εγκυμονεί μια γυναίκα βιολογικά ή πνευματικά συνδέεται με τις δημιουργικές δυνάμεις μεταμόρφωσης, μέσω της οποίας μια γυναίκα, που γίνεται βιολογικά ή πνευματικά έγκυος, συνδέεται με τις δημιουργικές δυνάμεις της μητέρας, την «θαρραλέα» που κρύβει μέσα της και, μέσω των «αποτελεσματικών δακρύων» συμφιλιώνεται με τη μητέρα που τη γέννησε. Στο έργο της Rich κυριαρχούν οι θεματικές της θυσίας και της ροής, της εγκυμοσύνης και της θρέψης, της απώλειας και της επανασύνδεσης.

Η μεταμόρφωση της γυναίκας σε μητέρας την καθιστά ικανή να προσφέρει άφθονη τροφή στο παιδί (την κόρη) βιολογικά και εσωτερικά. Μέσα από τη βίωση μιας διαδικασίας που περνά η μητέρα, όπου νιώθει το σώμα της βαρύ, γήινο, άκαμπτο και ακινητοποιημένο περνά μια συχνά επώδυνη διαδικασία αυτοκατανάλωσης. Μέσα από την επαφή με δημιουργικές ενέργειες, ανακαλύπτουμε και θρέφουμε την εσωτερική μας κόρη που τώρα γίνεται αποδεκτή, αφήνοντας έτσι τις δημιουργικές ενέργειες να ξεδιπλωθούν και να ρεύσουν.

Σύμφωνα με τον Porr (2010), η Αφροδίτη του Hohle Fels εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο νοημάτων, εκφράζοντας μια ευρύτερη κοσμοθεωρία, όπου ο κόσμος των ανθρώπων και των ζώων δεν είναι διακριτός. Ο κυνηγός-τροφοσυλλέκτης δεν στέκεται απέναντι στα ζώα και στο περιβάλλον του, είναι μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο νόημα. Συνδέει την Αφροδίτη με το μαμούθ, λόγω του υλικού κατασκευής της. Η κατάσταση του ανθρώπου-ζώου, δεν εκφράζεται δυαδικά, αλλά ως σχέση αλληλεπίδρασης· το ζώο διαμορφώνει τον άνθρωπο, όσο ο άνθρωπος το ζώο. Όλα είναι όψεις μιας διαπερατής σχέσης· μιας σύνθετης και ολιστικής κοσμοθεωρίας. Γι’ αυτό ο Porr, κινούμενος στα χνάρια του Tim Ingold, διαμορφώνει μια μέθοδο που ονομάζει «οικολογική φαινομενολογία» για τη μελέτη της Προϊστορίας.

Μια ακόμη ερμηνεία

Η Αφροδίτη του Hohle Fels, που βρέθηκε θρυμματισμένη στα βάθη ενός σπηλαίου, αφηγείται μια ιστορία. Είναι μια πράξη που μας πάει πίσω στον χρόνο, ακόμη παλιότερα από όσο αρχικά νομίζαμε. Οι άνθρωποι διαμόρφωναν τα υλικά, για να δημιουργήσουν μορφές ζώων, μουσικά όργανα και εργαλεία· αλλά και για να καθρεφτίσουν τα σημαντικά κομμάτια της ζωής τους. Η γυναίκα του σπηλαίου αυτού, που ίσως είναι έγκυος, ίσως έχει μόλις γεννήσει, ίσως πάλι είναι μια μητέρα που τώρα βρίσκεται σε προχωρημένη ηλικία, αποτυπώνει στο σώμα της σύμβολα και το πέρασμα του χρόνου από το σώμα της.

Το σώμα αυτό έχει τα σημάδια της πράξης της δημιουργίας, της γέννας, της φθοράς, της φροντίδας και της προσφοράς. Σε εποχές που η ζωή και ο θάνατος είχαν πιο ξεκάθαρα όρια από τη δική μας, το γυναικείο σώμα γίνεται ένα πέρασμα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Είναι αυτό που φέρνει στη ζωή, ανταλλάσσει και ενσταλάζει ζωή, τρέφει και γίνεται τροφή και στο τέλος φεύγει από τη ζωή. Στην περίοδο μετά τη γέννα το μωρό έπρεπε να τραφεί από το μητρικό σώμα· δεν είχε άλλη επιλογή. Κι αυτό το κρίσιμο πέρασμα για το παιδί απαιτούσε ιδιαίτερες δυνάμεις από γυναικείο σώμα-τροφό.

Μέσα από το σώμα της Αφροδίτης ρέει ο χρόνος και ξαναγεννιέται. Η ροή ενέργειας από τη μητέρα στην κόρη ξαναφέρνει διαρκώς το παρόν. Όταν παρατηρούμε το παλαιολιθικό ειδώλιο από το πλάι, μοιάζει η μπροστινή όψη του να είναι ένθετη σε ένα πιο λεπτό προγενέστερο σώμα. Μοιάζει να δείχνει τις αλλαγές του γυναικείου σώματος στο πέρασμα του χρόνου, τις μεταμορφώσεις και τη ροή της δύναμης.

Σήμερα βλέπουμε συνήθως τα προϊστορικά ειδώλια μέσα από τους δικούς μας αισθητικούς, ηθικούς και πολιτισμικούς φακούς. Βλέπουμε μια αισθητική πρόταση, αλλά αφήνουμε να μας διαφύγει συχνά η πνευματική διάσταση των ειδωλίων αυτών. Ο επιστημονικός λόγος πολύ συχνά τα απογυμνώνει από τη θρησκεία, την τελετουργία, τα ουδετεροποιεί, τα καθιστά μουσειακά αντικείμενα τέχνης και τεχνικής. Κι αυτή η εξ-ουδετεροποίηση μοιάζει πιο αντικειμενική ή πιο κοντινή στην αλήθεια, παρουσιάζοντας την Αφροδίτη του Χόλε Φελς ως παιδικό παιγνίδι ή απλώς μια αισθητική πρόταση. Ας μη μας διαφεύγει, ωστόσο, ότι και ο χρόνος του παιγνιδιού είναι ιερός κι ότι ο λόγος της αποστασιοποίησης ή της ουδετερότητας δεν είναι ο μόνος λόγος και δεν μας αρκεί, για να φτάσουμε στην αλήθεια.

Ας μην ξεχνάμε ότι η Αφροδίτη βρέθηκε σε μια σπηλιά θαμμένη βαθιά κι αδιατάρακτη για αιώνες. Δεν μπορούμε να την αποσυνδέσουμε από το ευρύτερο περιβάλλον της, όπου εντοπίστηκαν κι άλλα παρόμοια ευρήματα. Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι η παρουσία των ανθρώπων στα σπήλαια συνδεόταν όχι μόνο με κατοίκηση, αλλά και με πνευματικές, μυητικές διαδικασίες. Μάλιστα, αυτό είναι το πιθανότερο σενάριο. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την πνευματική δύναμη των εικόνων αυτής της εποχής, που πέρα από την αισθητική τους αξία, αφηγούνται έναν λόγο για τον κόσμο.

Το ίδιο το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένη, ο χαυλιόδοντας του μαμούθ, αντικατοπτρίζει το μήνυμα της σύνδεσης αυτής της γυναίκας με τον κόσμο. Αυτή η μία γυναίκα είναι όλες οι γυναίκες και όλα τα μαμούθ. Το ένα σώμα εισχωρεί μέσα στο άλλο. Διαπερνάει τα όρια του ανθρώπινου και του ζωικού, του έξω και του μέσα. Ενώνει σε μια οντότητα την ιδέα της ολότητας και της συνειδητής παρουσίας.

Κείμενο: Αναστασία Καραβασιλείου

Όλες οι εικόνες προέρχονται από τον ιστότοπο Don’s Maps

Πηγές:

Conard, N.J., (2009) A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels cave in southwestern Germany. Nature 459, p. 248–52.

Hitchcock, D. (2026) The Venus of Hohle Fels. Don’s Maps. Available here: https://donsmaps.com/hohlefelsvenus.html (1/3/2026)

Hitchcock, D. (2026) Hohle Fels. Don’s Maps. Available here:  https://donsmaps.com/hohlefelssite.html (1/3/2026)

Harrod, J.B. (2011) The Hohle Fels Female Figurine: Not Pornography but a Representation of the Upper Paleolithic Double Goddess. The Journal of Archaeomythology, 7. Special Issue, 2011, p. 204-217.

André Leroi-Gourhan: The Art of Prehistoric Man in Western Europe. London: Thames and Hudson

Mellars, P., 2009. Origins of the female image. Nature 459, p.176–7.

Morriss-Kay, G. (2012). A new hypothesis on the creation of the Hohle Fels ‘Venus’ figurine, in “L’ art pléistocène dans le monde [Pleistocene art of the world]”. Actes du Congrès IFRAO, Tarascon-sur-Ariège, septembre 2010, ed. J. Clottes. Tarascon-sur-Ariège: Société Préhistorique Ariege-Pyrenees, 1589–95.

Porr, M. (2010). The Hohle Fels “Venus”: Some remarks on animals, humans and metaphorical relationships in early upper Palaeolithic art, Roch art research, 27, No 2, p. 1-14.

Rich, A. (1995) Of Woman Born: Motherhood as Experience and Institution. W. W. Norton & Company.

Scarre, C. (Ed.) (2023) Το ανθρώπινο παρελθόν. Η παγκόσμια προϊστορία και η διαμόρφωση των ανθρώπινων κοινωνιών. Θεσσαλονίκη:University Studio Press. Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Σουλτάνα-Μαρία Βαλαμώτη, Μετάφραση: Τρισεύγενη Παπαδάκου.

Stannard, M.K. & Langley, M.C. (2020) The 40,000-Year-Old Female Figurine of Hohle Fels: Previous Assumptions and New Perspectives. Cambridge Archaeological Journal, April 2020, p. 1-13.

[1] Με το προσωνύμιο «Αφροδίτη» ονομάζονται όλα τα Παλαιολιθικά ειδώλια, χωρίς φυσικά αυτό να σημαίνει ότι συνδέονται άμεσα με τη λατρεία της θεάς Αφροδίτης. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι αποκλείουμε να σχετίζονται με τη λατρεία ανάλογων φυσικών δυνάμεων.

[2] Έτσι ονομάζονται οι κοινωνίες κυνηγών- τροφοσυλλεκτών (horticultural societies) που καλλιεργούσαν/καλλιεργούν φυτά για τροφή με απλά εργαλεία, αλλά δεν καταφεύγουν στην εντατική καλλιέργεια της γης με άροτρα ή προηγμένα αρδευτικά συστήματα. Τέτοιες κοινωνίες συναντάμε στη Νεολιθική εποχή και σε φυλές όπως τους Γιανομάμι του Αμαζονίου.