Τι είναι το Μάτι του Θεού;
Το μάτι του Θεού (Ojos de Dios) είναι ένα παραδοσιακό πνευματικό και αναθηματικό-προστατευτικό τεχνούργημα που κατασκευάζεται με την ύφανση ενός σχεδίου από νήμα συμμετρικά γύρω από ένα ζευγάρι κάθετων ραβδιών. Δημιουργείται έτσι ένα μοτίβο που μοιάζει με μάτι στο κέντρο πάνω σε έναν σταυρό και συμβολίζει τη θεϊκή όραση και την επαγρύπνηση. Συχνά χρησιμοποιούνται πολλά χρώματα. Απαντώνται συνήθως στις κοινότητες του Μεξικού, του Περού και της Λατινικής Αμερικής, τόσο μεταξύ των ιθαγενών, όσο και των καθολικών λαών.
Αυτό το τελετουργικό αντικείμενο αντιπροσωπεύει τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα (βορράς, νότος, ανατολή και δύση), καθώς και τα θεμελιώδη στοιχεία της γης,, του νερού, της φωτιάς του αέρα (τα «ριζώματα» του Εμπεδοκλή), με την κεντρική «κόρη» του ματιού να δημιουργείται συχνά από μαύρο νήμα ή έναν μικρό καθρέφτη, για να ενισχύσει την αντιληπτική ικανότητα να βλέπει και να κατανοεί αόρατες πνευματικές πραγματικότητες.
Συχνά αντανακλούν την εμπιστοσύνη στην παντεπόπτρια Πρόνοια. Κάποιοι πιστοί θεωρούν ότι το πνευματικό μάτι του Ojos de Dios έχει τη δύναμη να βλέπει και να κατανοεί πράγματα άγνωστα στο φυσικό μάτι. Στην περίοδο της Ισπανικής αποικιοκρατίας στο Νέο Μεξικό από τον 16ο ως στον 19ο αι., το Μάτι του Θεού τοποθετούνταν όπου δούλευαν οι άνθρωποι ή όπου διέσχιζαν ένα μονοπάτι.
Τα Ojos de Dios είναι κοινά στα Pueblos του Νέου Μεξικού και ιδιαίτερα στον λαό Huichol. Προερχόμενο από τα βουνά Sierra Madre Occidental μεταξύ των κοινοτήτων Huichol σε κοινότητες όπως η Nayarit και η Jalisco, το Μάτι του Θεού έχει αρχαίες ρίζες στις προκολομβιανές ιθαγενείς παραδόσεις, χρησιμεύοντας ως αναθηματικό μέσο στη διάρκεια προσευχών και τελετών για την επίκληση προστασίας από τα κακά πνεύματα και την εξασφάλιση ευημερίας, όπως άφθονες καλλιέργειες.
Το Μάτι του Θεού είναι ένα τελετουργικό μέσο που θεωρούνταν ότι προστατεύει όσους προσεύχονται, ένα μαγικό αντικείμενο και ένα αρχαίο πολιτιστικό σύμβολο, που επικαλείται το μοτίβο ύφανσης και τους πνευματικούς του συσχετισμούς για τους λαούς Huichol και Tepehuan του δυτικού Μεξικού. Οι Χουιτσόλ (Huichol) ή Γουιξαριτάρι (Wixaritari) αποκαλούν τα Ojos de Dios τους Tsikuri, που σημαίνει «η δύναμη να βλέπεις και να κατανοείς πράγματα άγνωστα». Όταν ένα παιδί γεννιέται, ο πατέρας υφαίνει το κεντρικό μάτι κι έπειτα προστίθεται ένα χρώμα για κάθε έτος της ζωής του παιδιού, μέχρι το παιδί να γίνει πέντε ετών. Έτσι, συμβολίζεται η διαρκής επαγρύπνηση, μέχρι το παιδί να γίνει πέντε ετών, σηματοδοτώντας την ολοκλήρωση του αντικειμένου ως φυλακτού για την ευημερία και τη μακροζωία του. Οι αυθεντικοί σταυροί Tepehuan είναι εξαιρετικά σπάνιοι. Μερικοί φτιάχνονται για την τουριστική αγορά, αλλά δεν έχουν την ίδια πνευματική και παραδοσιακή σημασία.
Πέρα από την τελετουργική του χρήση, το Ojos de Dios ενσαρκώνει την κοσμολογία των Huichol, όπου η ύφανση συνδέει τον φυσικό με τον πνευματικό κόσμο, αντανακλώντας την πίστη στις ιερές δυνάμεις της φύσης και την αλληλοσύνδεση κάθε μορφής ζωής. Σήμερα παράγεται ως ένα είδος λαϊκής τέχνης,, αν και η εμπορική του χρήση απλοποιεί και αποπνευματοποιεί το συμβολικό του βάθος και την αρχική παράδοση.
Σε άλλα μέρη της Αμερικάνικης ηπείρου, οι καλλιτέχνες υφαίνουν σύνθετες ή ποικιλόχρωμες εκδοχές των παραδοσιακών Ojos de Dios, πουλώντας τες ως διακοσμητικά ή θρησκευτικά αντικείμενα. Τελευταία έχει διαδοθεί ως δημοφιλής και εύκολη χειροτεχνία για παιδιά.
Ο όρος Ojo de Dios
Είναι ένας Ισπανικός όρος που συνήθως χρησιμοποιείται για να αναφερθεί στο παραδοσιακό τεχνούργημα των Huichol, γνωστό ως προστατευτικό φυλακτό, κυριολεκτικά μεταφρασμένο ως «Μάτι του Θεού». Το όνομα αυτό επικαλείται την ιδέα της θεϊκής προστασίας, συμβολίζοντας την παντεπόπτρια προστασία μιας υψηλότερης δύναμης πάνω στα άτομα και το περιβάλλον τους. Ο όρος αντανακλά ένα συγκρητικό μείγμα ιθαγενούς πνευματικότητας των Huichol με χριστιανικές επιρροές που εισήχθησαν κατά την ισπανική αποικιακή εποχή στο Μεξικό.
Ο όρος Ojo de Dios (Μάτι του Θεού) υιοθετήθηκε από τους πρώτους Ισπανούς κατακτητές που ήρθαν σε επαφή με τους Huichol, επιβάλλοντας μια χριστιανική οπτική στα ιθαγενή τελετουργικά αντικείμενα. Ορισμένες ερμηνείες τον συνδέουν με τον σταυρό του Ιησού Χριστού, αν και αυτό δεν αποτελεί μέρος της αρχικής παράδοσης των Huichol.
Στον πυρήνα του το Ojo de Dios είναι μια απλή, αλλά γεωμετρική ύφανση νήματος τεντωμένου σε δύο σταυρωτά ραβδιά, δημιουργώντας ένα μοτίβο που μοιάζει με διαμάντι ή μάτι στο κέντρο που ακτινοβολεί προς τα έξω τα ομόκεντρα σχέδια. Αυτή η μορφή το διακρίνει από άλλες τέχνες των Huichol, όπως τα ταμπλό με χάντρες ή οι ζωγραφιές με νήματα, από την αναθηματική του δομή και τη συμβολική του εστίαση στο όραμα και την προστασία παρά στην αφήγηση. Ο σχεδιασμός του δίνει έμφαση στη συμμετρία και τα πολυεπίπεδα χρώματα, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του ως φορητό έμβλημα πνευματικής εποπτείας.
Huichol και η Ασπίδα του Θεού
Οι Huichol των βουνών του Μεξικού είναι ένας λαός που διέφυγε την αποικιοκρατία πολλές φορές στη διάρκεια της μακράς του ιστορίας. Αρχικά απέφυγαν τις επιδρομές των Chichimec, έπειτα τους Αζτέκους αποικιοκράτες και τους Ισπανούς κατακτητές. Έφυγαν από την πατρίδα τους στην έρημο και απέφυγαν να υποταχθούν στους Ισπανούς, ζώντας σε μια ορεινή περιοχή που δεν διέθετε φυσικούς πόρους, για τους οποίους να έχουν ενδιαφέρον οι Ισπανοί. Ήταν σε θέση να διατηρούν την αρχαία τους πολιτιστική κληρονομιά μέχρι και στη σύγχρονη εποχή. Οι Huichol εξακολουθούν να μιλούν ακόμη την τοπική τους γλώσσα, να ασκούν την παραδοσιακή τους θρησκεία και περίπου το 1/3 με ½ όλων των Huichol είναι τόσο βαθιά εμποτισμένοι με τις ιερές τους τελετουργίες, που οι λαϊκοί άνθρωποι (όχι μόνο οι σαμάνοι) μπορούν να εκτελούν τελετές και να θεραπεύουν, χρησιμοποιώντας τους παλιούς τους τρόπους. Ως εκ τούτου, ο πολιτισμός τους αποτελεί ένα αξιόπιστο μέρος, για να απευθυνθεί κανείς για πληροφορίες σχετικά με τα σύμβολα που εξελίχθηκαν στην Αμερική. Λόγω της μετανάστευσης και της διάδοσης, η γλώσσα των συμβόλων των Huichol μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αναφορά για την ερμηνεία των βραχογραφιών (πετρογλυφικά και εικονογράμματα) στη Νοτιοδυτική πλευρά της Βόρειας Αμερικής (ΗΠΑ).
Όμως αρχικά τα Ojos de Dios σχετίζονται με τις ασπίδες. Οι πολεμιστές φορούσαν ασπίδες πίσω και εμπρός. Η εμπρόσθια πλευρά της ασπίδας είναι κάτι με το οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι. Είναι ένας κυκλικός δίσκος, που κρατιέται στο αντιβράχιο και χρησιμοποιείται, για να προστατεύσει το μπροστινό μέρος του σώματος στη μάχη. Μια ασπίδα στην πλάτη χρησιμεύει επίσης για την προστασία του κορμού, αλλά φοριέται σαν ρούχο. Οι σύγχρονοι αστυνομικοί φορούν αλεξίσφαιρα γιλέκα με τον ίδιο τρόπο που φορούσαν παλιά οι άνθρωποι προστατευτικά γιλέκα από σκληρό δέρμα και καλάμια. Στον πνευματικό κόσμο των Huichol του Μεξικού, που χρησιμοποιούν το Ojo de Dios, οι θεοί φέρουν επίσης ασπίδες.
Οι θεοί των Huichol δεν είναι τόσο αυτό που συνηθίζουμε να αποκαλούμε θεότητες, όσο ενεργειακές ουσίες, που προβάλλονται σε διάφορα είδη πνευματικών εννοιών στο γνωστό μας σύμπαν: ήλιος, νερό, καλαμπόκι, γέννηση, θάνατος. Υπάρχουν περίπου 120 θεοί στους Huichol με ποικίλους βαθμούς σπουδαιότητας και δύναμης. Κάθε θεός ενσαρκώνει το δικό του είδος λεπταίσθητης επιρροής πάνω στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους. Οι Θεοί είναι επίσης τα πρόσωπα που δίνουν τις ενέργειες που ενσαρκώνονται από τα πράγματα στον φυσικό κόσμο: το νερό, ο ήλιος, το καλαμπόκι κλπ. Αυτό είναι εύκολα κατανοητό. Νιώθεις εντελώς διαφορετικά, όταν κάθεσαι δίπλα σε ένα παγωμένο ρεύμα από ό,τι όταν κάθεσαι κάτω από τον ήλιο της ερήμου. Η ουσία αυτών των διαφορετικών ενεργειακών εμπειριών ενσαρκώνεται στους θεούς του κόσμου των Huichol.
Το να επικαλείσαι έναν συγκεκριμένο «θεό» είναι σαν να επικαλείσαι την ενεργειακή του ουσία, κάτι στο γνωστό σου σύμπαν και να ζητάς να μάθεις κάτι από αυτό ή να ζητάς να σου δανείσει λίγη από την ενεργειακή του ουσία. Θα μπορούσες να επικαλεστείς έναν θεό, για να σου δανείσει ενσυναίσθηση για θεραπεία ή θάρρος για πόλεμο ή διαίσθηση για ένα επιτυχημένο κυνήγι.
Ένα Μάτι του Θεού είναι η πύλη μέσω της οποίας ένας θεός κοιτάζει τους ανθρώπους ή μέσω του οποίου οι άνθρωποι μπορούν να ανέλθουν μέσω έκστασης στη διάσταση αυτού του θεού. Οι Θεοί δεν υπάρχουν στην ανθρώπινη διάσταση. Υπάρχουν στη δική τους διάσταση. Δεν ασχολούνται με την ανθρώπινη ζωή, έχουν τις δικές τους εμπειρίες, αλλά μπορούμε να τους επικαλεστούμε αν χρειαστεί. Είναι δύσκολο να τραβήξεις την προσοχή ενός όντος από μια άλλη διάσταση, επειδή είναι απασχολημένος και πολύ μακριά, σε ένα διαφορετικό επίπεδο ύπαρξης. Ακόμη κι αν σας κοιτάζουν απευθείας, σας βλέπουν σαν μέσα από τη λάθος άκρη ενός τηλεσκοπίου, μικροσκοπικούς και μακρινούς. Αν ένας άνθρωπος αναζητά την προσοχή ενός θεού, είναι σημαντικό να επικοινωνήσει με σαφήνεια ποιον θεό προσπαθεί να επικαλεστεί. Πρέπει να χρησιμοποιεί φωτεινά χρώματα και εικόνες που ένας συγκεκριμένος θεός θα αναγνωρίσει ως αντιπροσωπευτικές του. Ο Θεός θα τον/την κοιτάξει μέσα από το κέντρο της ασπίδας του/της και, αν κάνει την κατάλληλη τελετή και αφήσει μια κατάλληλη προσφορά από καλαμπόκι ή λίγο αίμα, ο θεός μπορεί να έρθει σε αυτόν/αυτήν και να τον/την ευλογήσει με την ενέργειά του/της.
Καλείται κάποιος να μπει στο Μάτι του Θεού είτε είναι φτιαγμένο από νήμα ή χάντρες ή χρώμα ή σκάλισμα σε βράχο. Πώς όμως μπορεί κάποιος να επικοινωνήσει με μια ενέργεια που υπάρχει σε άλλη διάσταση; Αν κάποιος, για παράδειγμα, θέλει να επικοινωνήσει έναν θεό που θα του φέρει θάρρος και βρίσκεται σε μια άλλη διάσταση, πώς θα προσελκύσει την προσοχή του; Οι Huichol κατανοούν ότι κι οι Θεοί, όπως και οι άνθρωποι, κρατούν ασπίδες μπροστά τους, για να τους προστατεύουν από ανεπιθύμητες προσεγγίσεις. Έχουν, επίσης, τρύπες στο κέντρο των ασπίδων τους, όπου μπορούν να δουν το άτομο που προχωρά προς το μέρος τους. Μέσα από αυτή την τρύπα ή πύλη ο άνθρωπος μπορεί να έρθει σε επαφή με τον ίδιο τον Θεό. Το κέντρο του Ματιού του Θεού αντιπροσωπεύει αυτή την πύλη.
Τα αυθεντικά παραδείγματα Nierika αντιπροσωπεύουν στην πραγματικότητα την εικόνα του θεού που αποδίδεται με ζωγραφική, νήματα ή χάντρες σε ένα κυκλικό τελετουργικό αντικείμενο που περιέχει το μάτι του θεού στο κέντρο του. Τα τελετουργικά Nierika μπορούν να τοποθετηθούν πάνω σε τελετουργικά κύπελα που έχουν σκαλιστεί σε βράχους, για να ενισχύσουν την αναπαράσταση μιας πύλης, μέσω της οποίας ο θεός μπορεί να αντανακλάται (σαν μέσα από έναν καθρέφτη), καθώς και να περιέχουν μικρές τελετουργικές προσφορές.
Το Μάτι του θεού έτσι είναι στην ουσία η τρύπα στην ασπίδα του θεού, μέσω της οποίας ο θεός και ο άνθρωπος μπορούν να δουν ο ένας τον άλλον. Μέσω ενός συγκεκριμένου Nierika επικαλούμαστε συγκεκριμένο θεό, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα σύμβολα. Μπορεί να είναι και τετράγωνα, αντιπροσωπεύοντας την κυκλική πίσω ασπίδα. Τα στρογγυλά Nierika συχνά κατασκευάζονται από κολοκύθες ή στρογγυλά κεραμικά μπολ. Το μάτι του θεού στο κέντρο μπορεί να είναι ένας καθρέφτης που αντανακλά τον θεό πίσω από τον ικέτη, ώστε ο ικέτης να μπορεί να απορροφήσει την ενέργεια αυτού του θεού για να την αξιοποιήσει σε αυτή τη γήινη ζωή.
Τα Μάτια του Θεού δεν τα βρίσκουμε μόνο στο Μεξικό, αλλά ακριβώς πανομοιότυπα σε όλο τον κόσμο, τουλάχιστον στα μέρη γύρω από τον Ειρηνικό Ωκεανό: στην Ινδία (λαός Νάγκα) και στο Περού, στα πετρογλυφικά της ερήμου της Καλιφόρνια.
Η συγκεκριμένη Nierika της εικόνας επικαλείται τον Θεό της βροχής: αστραπές, σύννεφα και ήλιος· και το πιο σημαντικό, η κεντρική οπή, από όπου οι θεοί και οι ικέτες μπορούν να βλέπουν ο ένας τον άλλον (πηγή: Ancient South West)
Nierika, Nieli’ka
Στα παραδοσιακά ράντσα Huichol, το nieli’ka ή nierika είναι ένα σημαντικό τελετουργικό αντικείμενο. Μια από τις κύριες σημασίες του Nierika είναι το φυσικό όραμα, μια πτυχή του θεού ή ενός συλλογικού προγόνου και είναι οι Tepehuan χρησιμοποιούν τον ίδιο όρο, για να αναφερθούν στις θεότητες. Για τους Huichol και τους Tepehuan μια Nerika σημαίνει μια εικόνα, μια εμφάνιση ή μια ιερή αναπαράσταση. Ο όρος Nierika ετυμολογικά εκπηγάζει από το ρήμα nieriya, που σημαίνει βλέπω. Τα Nierika βρίσκονται στα πιο ιερά μέρη των Huichol και των Tepehuan: οικιακά ιερά (xiriki), πηγές, σπήλαια και ναούς. Ορισμένοι ιθαγενείς του βορειοδυτικού Μεξικού και σε όλες τις νοτιοδυτικές ΗΠΑ είχαν οράματα κατά τη διάρκεια τελετών πεγιότ, στα οποία λάμβαναν καθοδήγηση από θεούς που εμφανίζονταν μπροστά τους σε πολλές μορφές, αν και τα Ojos de Dios, αν και τα μάτια του θεού ήταν τόσο έντονα και συντριπιτικά, που πολλοί ιθαγενείς μπορούσαν να δουν μόνο το Μάτι του θεού. Για να δείξουν στους άλλους το όραμα που είχαν, έφτιαξαν το μάτι του Θεού υφασμένο σε ραβδιά με χειροποίητο νήμα, χρωματισμένο με διάφορα είδη μούρων, λουλουδιών και άλλων υλικών, για να αποτυπώσουν την ουσία του οράματός τους.
Το αναθηματικό Nierika είναι σε γενικές γραμμές μια κυκλική προσφορά, που συμβολίζει έναν πρόγονο και προσφορές προσευχής που καθαγιάζονται με το αίμα ενός θυσιασμένου ζώου. Το Nierika ως τελετουργικό αντικείμενο μπορεί να προσαρτηθεί πάνω σε αναθηματικά βέλη με μπαμπού και νήμα ή σε ενσωματωμένα αντικείμενα με ξύλο και κερί. Το Nierika επικαλείται έναν πρόγονο, τον ευχαριστεί με προσφορές αίματος και επικαλείται την εύνοιά του. Μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές και η ύφανση μπορεί να διαφέρει σημαντικά: ένα μικρό στρογγυλό ή τετράγωνο πλακίδιο με μια τρύπα στο κέντρο καλυμμένη στη μια ή και στις δυο πλευρές της με ένα μείγμα κεριού μέλισσας και ρητίνης πεύκου στο οποίο πιέζονται οι κλωστές· όταν η εικόνα δεν είναι κυκλική, μπορεί να αντιμετωπιστεί και ως χαλάκι ανάπαυσης για τους προγόνους ή ως χαλάκι προσευχής ή ιτάρι.
Ο όρος μερικές φορές γράφεται nieli’ka, που μπορεί να αναφέρεται σε προσωπικά γεωμετρικά σχέδια ζωγραφισμένα στο σώμα – όπως στα μάγουλα, τους καρπούς, το λαιμό και τα πόδια – που χρησιμοποιούνται από τους σαμάνους για θεραπεία αποκαθιστώντας τη φωτεινότητα και την κίνησή τους. Αυτά τα σχέδια είναι ορατά μόνο στους σαμάνους και τους θεούς. Τα Nierika δηλώνουν πιο συχνά τα απτά τελετουργικά αντικείμενα.
Τα Nierika εκδηλώνονται ως μικρά, τετράγωνα ή κυκλικά αντικείμενα, που συνήθως διαθέτουν ένα κεντρικό άνοιγμα και κατασκευάζονται από κερί μέλισσας στο οποίο ενσωματώνονται νήματα, χάντρες ή μικροσκοπικοί καθρέφτες για να δημιουργήσουν συμβολικά σχέδια. Αυτά τα αντικείμενα, διαφορετικά από τις καθημερινές μορφές τυλιγμένες με νήμα, όπως το Ojo de Dios, χρησιμεύουν ως τελετουργικά μέσα που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά από τους mara’akame –σαμάνους Huichol– για μαντεία, διάγνωση πνευματικών ασθενειών και άμεση κοινωνία με θεότητες κατά τη διάρκεια τελετών που προκαλούνται από πεγιότ.
Τα Namma (που ακούγονται σχεδόν όπως το Namkha) έχουν γενικά ορθογώνιο ή τετράγωνο σχήμα, με νήμα υφασμένο σε ένα πλέγμα από μπαμπού. Αυτά ονομάζονται και Ojos de Dios. Μια ερμηνεία τους είναι και ως ράβδος (wand), μέσω της οποίας το μάτι του Θεού θα δει τον ικέτη.
Tsikuri
Στη γλώσσα Wixaritari (των Huichol), το tsikuri χρησιμεύει ως ιθαγενής όρος για το υφαντό τεχνούργημα που είναι ευρέως γνωστό ως Ojo de Dios, αντανακλώντας τις βαθιές ρίζες του στις προ-αποικιακές πολιτισμικές πρακτικές. Το όνομα αυτό προηγείται της ισπανικής αποικιακής κατάκτησης και διατηρήθηκε μέσα από την προφορική παράδοση που τονίζει τη συμβολική σύνδεση του αντικειμένου με την αντίληψη και τον αόρατο κόσμο.
Ετυμολογικά tsikuri σημαίνει τη δύναμη να βλέπεις και να κατανοείς άγνωστα πράγματα, υπογραμμίζοντας τη σύνδεσή του με τη μυστικιστική διορατικότητα και την αντιληπτική σαφήνεια πέρα από το συνηθισμένο. Το νόημά του τονίζει τον ρόλο του τεχνουργήματος στη διευκόλυνση της βαθύτερης κατανόησης της κρυφής πραγματικότητας στην κοσμοθεωρία των Huichol.
Ανθρωπολογικές καταγραφές διασώζουν τις φωνητικές και ορθογραφικές παραλλαγές της λέξης, όπως Sikuli στις εθνογραφίες των αρχών του 20ου αι. και Tzicuri σε ορισμένες σύγχρονες αναφορές, αντανακλώντας διαφορές στη διάλεκτο μεταξύ των κοινοτήτων των Huichol. Αυτές οι παραλλαγές εμφανίζονται σε πρωτοποριακά έργα, όπως η καταγραφή του υλικού πολιτισμού των Huichol από τον Carl Lumholtz, όπου το Sikuli συνδέεται ρητά με συμβολικά αντικείμενα που ενσαρκώνουν το όραμα. Ενώ υπάρχει αλληλοεπικάλυψη στο νόημα με τον όρο nierika, όσον αφορά στη θεϊκή όραση, το tsikuri ειδικά υποδηλώνει το απτό προστατευτικό φυλακτό.
Πολιτισμική και θρησκευτική σημασία
Ο ρόλος του στη Μυθολογία Huichol
Στη μυθολογία των Huichol, το Μάτι του Θεού, γνωστό ως tsikuri, προέρχεται από τις οραματικές εμπειρίες που προκαλούνται από το πεγιότ (χικούρι) κατά τη διάρκεια ιερών προσκυνημάτων στη Γουιρικούτα, τον ερημικό τόπο της δημιουργίας, όπου οι πρώτοι σαμάνοι συνάντησαν θεϊκή καθοδήγηση από θεότητες, όπως ο Τατεβάρι, ο θεός της φωτιάς και αρχέγονος σαμάνος, και ο Καγιουμάρι, το πνεύμα του μπλε ελαφιού που οδηγεί τους αναζητητές στη φώτιση.
Αυτά τα προσκυνήματα αναπαριστούν το προγονικό ταξίδι, όπου η θυσία του ελαφιού Tamatsi Kauyumari γέννησε το φυτό πεγιότ, ενεργοποιώντας το nierika –μια πύλη ιερού οράματος, μέσω της οποίας το tsikuri λειτουργεί ως συμβολικό μέσο για την πλοήγηση στα αόρατα βασίλεια και την επικοινωνία με τους θεούς. Αυτή η μυθική ανάδυση συνδέει το tsikuri με τις θεμελιώδεις συναντήσεις των Huichol με το θείο, όπου τα οράματα πεγιότ αποκαλύπτουν τον διασυνδεδεμένο ιστό της ύπαρξης.
Κοσμολογικά, το tsikuri ενσωματώνει την κοσμοαντίληψη των Huichol ως μια υφασμένη αναπαράσταση του υφάσματος του σύμπαντος, με τη διασταυρούμενη δομή του να υποδηλώνει τις πέντε βασικές κατευθύνσεις –ανατολή, δύση, βορράς, νότος και κέντρο– που υποστηρίζονται από κοσμικά δέντρα (χαουρίτες) που αγκυροβολούν τους κύκλους των εποχών, της ζωής και της ανανέωσης. Η ανατολική κατεύθυνση, που συνδέεται με το Γουιρικούτα και την αυγή, συνδέεται με την αναγέννηση και τη φωτιά υπό την επιρροή του Τατεβαρί, ενώ οι άλλες κατευθύνσεις επικαλούνται τις θεές της βροχής (Τατεϊτεϊμέ) που διέπουν τη γονιμότητα και τις εποχιακές μεταβάσεις, αντικατοπτρίζοντας τον αιώνιο κύκλο του κυνηγιού ελαφιών, των ταξιδιών του Ήλιου και των ελικοειδών βροχών που συντηρούν τον κόσμο. Μέσω αυτού του συμβολισμού, το tsikuri ενσαρκώνει την κατανόηση των Huichol για την αρμονία μεταξύ των ανθρώπινων, φυσικών και θεϊκών δυνάμεων.
Το Tsikuri, επίσης, εμφανίζεται στη μυθική αφήγηση της ανάδυσης των Huichol από το Ξουράβε, τη θάλασσα του Κάτω Κόσμου, όπου προγονικά όντα ανέβηκαν μέσω πυλών, όπως η Τατέι Χαραμάρα, καθοδηγούμενα από σαμάνους που διοχέτευαν τον Τατεουάρι και τον Καγιουμάρι, για να φέρουν φως και όραμα στον επιφανειακό κόσμο. Σε αυτή την ιστορία ανάδυσης, το tsikuri συνδέεται με τον ρόλο των προγονικών σαμάνων (mara’akame), που χρησιμοποιούν τέτοια οραματικά όργανα, για να επικαλεστούν τους «ανθρώπους με τα βέλη» (ιρικαμέ) –μεταμορφωμένους προγόνους, δεμένους με βέλη χαλαζία– εξασφαλίζοντας τη συνέχεια της ιερής γνώσης και των τελετουργιών που μεταδίδονται μέσω αποκαλύψεων που προκαλούνται από το πεγιότ.
Προστατευτικές και οραματικές λειτουργίες
Στην κουλτούρα των Huichol, το Ojo de Dios λειτουργεί πρωταρχικά ως προστατευτικό φυλακτό, σχεδιασμένο για την απόκρουση των κακών πνευμάτων και την προστασία από το κακό. Παραδοσιακά υφαίνεται από τον πατέρα κατά τη γέννηση του παιδιού και κρεμιέται πάνω από την κούνια ή στο σπίτι, για να επικαλείται τη θεϊκή επαγρύπνηση και να διασφαλίζει μακροζωία και καλή υγεία. Κάθε χρόνο, στα γενέθλια του παιδιού, ένα νέο στρώμα νήματος σε ένα συγκεκριμένο χρώμα προστίθεται στο κέντρο, συμβολίζοντας τη συνεχή προστασία και τη συσσώρευση προσευχών για την ευημερία της οικογένειας. Τα χρώματα έχουν συμβολική σημασία, αντιπροσωπεύοντας τις κοινοτικές ευχές για υγεία, γονιμότητα και αφθονία.
Αυτή η ενσωμάτωση στον κύκλο της ζωής υπογραμμίζει τον ρόλο του ως ζωντανό έμβλημα οικογενειακής και πνευματικής συνέχειας, που συχνά μεταφέρουν οι ενήλικες κατά τη διάρκεια ταξιδιών ή τοποθετείται σε χώρους διαβίωσης, για να διατηρήσει την αρμονία ενάντια σε κακόβουλες δυνάμεις. Μέχρι την ηλικία των πέντε ετών, το ολοκληρωμένο φυλακτό παρουσιάζεται τελετουργικά στο παιδί, σηματοδοτώντας τη μετάβαση σε μεγαλύτερη ανεξαρτησία, διατηρώντας παράλληλα την αποτροπαϊκή του δύναμη. Η σταυροειδής δομή του, που θυμίζει τις τέσσερις βασικές κατευθύνσεις και το κέντρο, ενισχύει αυτή την προστατευτική πρόθεση, ευθυγραμμίζοντας το νοικοκυριό με την κοσμική ισορροπία.
Πέρα από την προστασία, το Ojo de Dios ενσαρκώνει μια οραματική λειτουργία, συμβολίζοντας τη «δύναμη να βλέπεις και να κατανοείς πράγματα άγνωστα», όπως υποδηλώνεται από τα ονόματά του: Huichol, Tsikuri ή Sikuli. Στις σαμανικές πρακτικές βοηθά τους σαμάνους (mara’akame) να κοιτάξουν στον κόσμο των πνευμάτων, διευκολύνοντας την επικοινωνία με θεότητες και προγόνους κατά τη διάρκεια τελετουργιών. Αυτή η ικανότητα στις τελετές πεγιότ (hikuri), όπου το τεχνούργημα χρησιμεύει ως κεντρικό εργαλείο για την πρόκληση οραμάτων που διαγιγνώσκουν ασθένειες, αποκαλύπτουν πνευματικές ανισορροπίες ή παρέχουν καθοδήγηση για κοινή θεραπεία. Παρόμοια με την πύλη Nierika, λειτουργεί ως κατώφλι μεταξύ των γήινων και των θεϊκών βασιλείων, επιτρέποντας στους σαμάνους να ερμηνεύουν οιωνούς και να διασφαλίζουν την πνευματική ζωτικότητα της φυλής.
Τελετουργία και τελετουργικές εφαρμογές
Στις παραδόσεις των Huichol τα tsikuri παίζουν κεντρικό ρόλο στις τελετές γέννησης, όπως προαναφέρθηκε. Αυτή η διαδικασία κοινοτικής ύφανσης ενισχύει τους οικογενειακούς δεσμούς και εμποτίζει το αντικείμενο με συνεχείς ευλογίες για το ταξίδι της ζωής του παιδιού.
Οι σαμάνοι ή mara’akame χρησιμοποιούν το tsikuri σε τελετουργικά πλαίσια, για να διοχετεύσουν οράματα και να διευκολύνουν την επικοινωνία με το θείο, συχνά τοποθετώντας τα ως σημεία εστίασης σε βωμούς κατά τη διάρκεια κοινοτικών τελετουργικών, για να ενισχύσουν τον καθαρισμό και την πνευματική γνώση. Αυτά τα αντικείμενα λειτουργούν ως κατώφλια για υπερβατικές εμπειρίες, βοηθώντας στην ερμηνεία των οραμάτων που προκαλούνται από το πεγιότ και καθοδηγούν τη θεραπεία και την προφητεία. Σε χορούς επίκλησης της βροχής, όπως αυτοί που συνδέονται με τελετουργικούς κύκλους, οι σαμάνοι μπορεί να ενσωματώνουν το tsikuri, για να συμβολίσουν τη σαφήνεια και τη θεϊκή εύνοια.
Εθνογραφική καταγραφή από τα τέλη του 19ου αι. και τις αρχές του 20ου, υπογραμμίζει τη χρήση tsikuri και συναφών τελετουργικών αντικειμένων στις προσπάθειες των Huichol να αντισταθούν στην πολιτική αφομοίωση από τις μεξικάνικες αρχές και τους ιεραποστόλους. Οι αφηγήσεις των πρώτων ανθρωπολόγων, όπως αυτές που περιγράφουν λεπτομερώς τα προσκυνήματα και τις κοινοτικές τελετουργίες, αποκαλύπτουν πώς αυτά τα αντικείμενα χρησιμοποιούνταν σε ιδιωτικές τελετουργίες για τη διατήρηση της ιθαγενούς κοινότητας εν μέσω πιέσεων για μεταστροφή στον χριστιανισμό και στέρηση γης, επιτρέποντας στους Huichol να διατηρήσουν την αυτονομία τους μέσα από πνευματικές πρακτικές.
Σύγχρονες ερμηνείες και επιβιώσεις
Προσαρμογές στη Λαϊκή τέχνη και Χειροτεχνία
Τον 20ο αι., το Μάτι του Θεού μετατράπηκε από ένα ιερό τελετουργικό αντικείμενο των Huichol σε ένα ευρέως διαδεδομένο στοιχείο της μεξικάνικης λαϊκής τέχνης, ιδιαίτερα μέσα της ένταξής του σε εκπαιδευτικά και εμπορικά πλαίσια. Μέχρι τα μέσα του αιώνα απλοποιημένες εκδοχές της τέχνης άρχισαν να εμφανίζονται στα σχολικά προγράμματα σπουδών σε όλο το Μεξικό και τις Νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, όπου διδάσκονταν ως μια προσιτή εισαγωγή στις τεχνικές ύφανσης των ιθαγενών, χρησιμοποιώντας εύκολα διαθέσιμα υλικά, όπως ακρυλικά νήματα και ξυλάκια παγωτού. Αυτή η διάδοση ενισχύθηκε περαιτέρω από τον τουρισμό, με τα αντικείμενα Ojo de Dios να πωλούνται ως προσιτά αναμνηστικά σε αγορές και καταστήματα χειροτεχνίας, συχνά αποκομμένα από το αρχικό πνευματικό τους πλαίσιο.
Καλλιτεχνικές παραλλαγές εμφανίστηκαν καθώς οι τεχνίτες Huichol προσάρμοσαν τη φόρμα για να καλύψουν την αυξανόμενη ζήτηση, δημιουργώντας μικρότερες εκδοχές για μοντέρνα κοσμήματα όπως σκουλαρίκια και μενταγιόν. Αυτές οι προσαρμογές συχνά συνδύαζαν παραδοσιακά μοτίβα ύφανσης σε σχήμα διαμαντιού με έντονα εμπορικά ακρυλικά νήματα και γυάλινες χάντρες, ενισχύοντας την οπτική ελκυστικότητα για τους μη αυτόχθονες καταναλωτές, ενώ μερικές φορές συγχωνεύονταν με άλλα μεξικανικά λαϊκά μοτίβα όπως λουλουδάτα σχέδια ή σύμβολα των Αζτέκων. Οι δημιουργοί Huichol παρήγαγαν επιτοίχιες ταπετσαρίες και στολίδια εμπνευσμένα από το Ojo de Dios που τόνιζαν τη διακοσμητική συμμετρία έναντι της τελετουργικής πολυπλοκότητας, διευκολύνοντας την ενσωμάτωσή τους στις παγκόσμιες αγορές χειροτεχνίας.
Αυτή η εμπορευματοποίηση είχε σημαντικές πολιτισμικές επιπτώσεις, συμπεριλαμβανομένων των συνεργασιών μεταξύ τεχνιτών Huichol και μη ιθαγενών μεσαζόντων που διοχέτευαν τα έργα διεθνώς, συχνά σε τιμές που ξεπερνούσαν κατά πολύ τις τιμές των δημιουργών. Από τη δεκαετία του 1980 έως τη δεκαετία του 2020, τέτοια κινήματα οδήγησαν σε ευρεία διαθεσιμότητα χειροτεχνημάτων Ojo de Dios σε γκαλερί και διαδικτυακές πλατφόρμες, αλλά πυροδότησαν επίσης ανησυχίες για την αποδυνάμωση των ιερών νοημάτων, καθώς ο προστατευτικός και οραματικός συμβολισμός συχνά υποβιβαζόταν σε αισθητική καινοτομία. Παραδείγματα περιλαμβάνουν αντικείμενα πριν από τη δεκαετία του 1980 που δημοπρατήθηκαν στη Νέα Υόρκη σε υψηλές αξίες, υπογραμμίζοντας τις οικονομικές ανισότητες και τον κίνδυνο πολιτισμικής ιδιοποίησης σε αυτές τις προσαρμογές.
Προσπάθειες για τη Διατήρηση του Πολιτισμού
Οι πρωτοβουλίες κυρίως της κοινότητας διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαφύλαξη των παραδοσιακών τεχνικών ύφανσης που συνδέονται με τα Ojos de Dios, ιδίως μέσω των οργανώσεων Huichol (Wixaritari) στο Jalisco και το Nayarit. Το Κέντρο Huichol για την Πολιτιστική Επιβίωση και τις Παραδοσιακές Τέχνες, που ιδρύθηκε το 1981 στο Huejuquilla el Alto του Jalisco, λειτουργεί προγράμματα όπως η πρωτοβουλία «Handcrafts, not Handouts», η οποία εκπαιδεύει τους νέους σε προγονικές μεθόδους χειροτεχνίας, συμπεριλαμβανομένης της ύφανσης με νήματα για προστατευτικά αντικείμενα όπως το Ojo de Dios, για να διασφαλίσει τη μετάδοση στις επόμενες γενιές. Ομοίως, το Museo Huichol Wixarica de Zapopan στο Jalisco φιλοξενεί εργαστήρια όπου νέοι τεχνίτες μαθαίνουν αυθεντικές τεχνικές κατασκευής, ενισχύοντας την πολιτιστική συνέχεια εν μέσω των σύγχρονων πιέσεων. Αυτές οι προσπάθειες, που συνεχίζονται από τη δεκαετία του 1990, δίνουν έμφαση στην πρακτική εκπαίδευση για τη διατήρηση της πνευματικής και τεχνικής ακεραιότητας της τέχνης.
Τα νομικά και υπερασπιστικά μέτρα έχουν ενισχύσει περαιτέρω τη διατήρηση, αναγνωρίζοντας τα πολιτιστικά στοιχεία των Wixaritari στο πλαίσιο διεθνών πλαισίων. Το 2025, η UNESCO ενέταξε τη Διαδρομή Wixárika μέσω Ιερών Τόπων προς τη Wirikuta στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, προστατεύοντας το προσκύνημα και τις σχετικές τελετουργίες που ενσωματώνουν τα Ojos de Dios ως μέσα οραματισμού, καταπολεμώντας έτσι την πολιτιστική αποδυνάμωση μέσω της παγκόσμιας αναγνώρισης της άυλης αξίας τους. Αυτή η αναγνώριση υποστηρίζει την υπεράσπιση κατά της ιδιοποίησης προωθώντας πιστοποιήσεις για αυθεντικούς τεχνίτες Wixaritari, όπως αυτές που διευκολύνονται από οργανισμούς όπως το Κέντρο Huichol, οι οποίοι επαληθεύουν την παραδοσιακή παραγωγή για να διακρίνουν τα γνήσια κομμάτια από τις εμπορικές απομιμήσεις. Τέτοιες πιστοποιήσεις συμβάλλουν στη διατήρηση της οικονομικής βιωσιμότητας των κοινοτήτων, διατηρώντας παράλληλα την αυθεντικότητα των τελετουργιών.
Οι σύγχρονες προκλήσεις, συμπεριλαμβανομένης της εμπορευματοποίησης που βασίζεται στον τουρισμό και της μετανάστευσης των νέων σε αστικές περιοχές, έχουν απειλήσει τη συνέχεια των πρακτικών του Ojo de Dios, ωθώντας σε έργα αναζωογόνησης από τη δεκαετία του 2010. Η αύξηση του τουρισμού στη Ναγιαρίτ και το Χαλίσκο έχει οδηγήσει σε νοθευμένες εκδοχές της τέχνης, διαβρώνοντας τις παραδοσιακές έννοιες, ενώ η μετανάστευση μειώνει το σύνολο των έμπειρων πρεσβυτέρων (elders). Πρωτοβουλίες μετά το 2010, όπως ο Χώρος Επίδειξης Περμακουλτούρας του Κέντρου Huichol, ενσωματώνουν τη βιώσιμη γεωργία με την εκπαίδευση σε χειροτεχνίες για να διατηρήσουν τις οικογένειες στις αγροτικές περιοχές, ενώ η καταχώρισή της στην UNESCO το 2025 έχει ωθήσει εκπαιδευτικές εκστρατείες με επικεφαλής την κοινότητα για την ενίσχυση των τελετουργικών πλαισίων. Αυτά τα έργα αναδεικνύουν τις προσαρμογές στη λαϊκή τέχνη ως δίκοπο μαχαίρι, επιτρέποντας οικονομική υποστήριξη αλλά απαιτώντας άγρυπνες προσπάθειες για την αποτροπή της απώλειας ιερής σημασίας.
Πηγές:
https://theancientsouthwest.com/2018/02/14/whats-a-gods-eye/
https://grokipedia.com/page/God’s_eye
Μετάφραση στα ελληνικά και σύνθεση: Αναστασία Καραβασιλείου